لایه درم پوست، ساختار، ویژگی ها، بیماری و سلامت

درم چیست؟

درم  دومین لایه اصلی پوست است که بین دو لایه دیگر پوست ( اپیدرم و هیپودرم) قرار دارد. به درم “پوست حقیقی” نیز گفته می شود در بیشتر نواحی بدن ضخیم ترین لایه در ساختار پوست است. ضمایم پوست (فولیکول مو، غده های چربی، غده های عرق و …) و مویرگ های خونی تغذیه کننده آن غالبا در لایه درم حضور دارند.

پوست لند در این مقاله به صورت ویژه به لایه درم پوست می پردازد و مهمترین ویژگی های ساختاری و عملکردی این لایه را بیان می کند. همچنین رایجترین بیماری هایی که درم را تحت تاثیر قرار می دهند مرور می کنیم. در پایان هم چند نکته مهم برای تقویت این لایه از پوست آورده شده است.

سه لایه اصلی پوست

ویژگی های کلی لایه درم پوست

لایه درم پوست به طور کلی دارای اجزا زیر است:

• کلاژن: مسئول استحکام پوست است.
• الاستین: مسئول انعطاف پذیری و کشسانی پوست است.
• فیبروبلاست: سلول های تولیدکننده کلاژن و الاستین.
• عروق خونی: تغذیه اپیدرم و تنظیم دمای بدن.
• انتهای اعصاب حسی: تشخیص حس های لمسی، درد، دما و فشار.
• فولیکول های مو: محل رویش موها.
• غدد سباسه (چربی): تولید سبوم برای نرمی پوست.

ضمایم لایه درم: غدد عرق و چربی، فولیکول مو و …

لایه درم پوست مملو از رشته های پروتئینی کلاژن و الیاف الاستیکی است. این رشته های فیبری در بستری از انواع پروتئوگلیکان ها (مانند دکورینو ورسیکان)، گلیکوپروتئین ها (مانند فیبرونکتین) و ماده نام آشنای اسید هیالورونیک قرار دارند. درم در مقایسه با دو لایه دیگر پوست (اپیدرم و هیپودرم) دارای اجزا بیشتر و ساختار پیچیده تری می باشد. بسیاری از نشانه های پیری پوست مانند افتادگی و شلی پوست در نتیجه کاهش تولید و افزایش تخریب پروتئین های کلاژن و الاستین این لایه است.

معنی لغوی و ریشه علمی درم (dermis)

واژه Dermis از زبان یونانی باستان می‌آید و ریشه‌اش به واژه δέρμα (derma) برمی‌گردد که به معنای پوست، پوشش یا چرمی که بدن را می‌پوشاند است. در علم پزشکی و آناتومی، پسوند -dermis یا derma- به‌عنوان یک ریشه واژگانی برای اصطلاحاتی مثل epidermis (روپوست) یا hypodermis (زیرپوست) استفاده می‌ شود.

تفاوت درم با اپیدرم

• درم زنده است، در حالی که قسمت سطحی اپیدرم  (لایه شاخی)  سلول های مرده تشکیل شده اند.
• درم حاوی عروق خونی است، اما اپیدرم فاقد رگ های خونی است.
• درم ضخیمتر و محکمتر از اپیدرم است
• کراتینوسیت‌ها و ملانوسیت‌ها سلول های اصلی لایه اپیدرم هستند در حالی که فیبروبلاست‌ها سلول های اصلی درم می باشند.

اپیدرم فاقد رگ های خونی است و توسط رگ های واقع در درم تغذیه می شود. 

بخش های مختلف لایه درم پوست

لایه درم پوست را می توان به دو زیر لایه با ساختار تقریبا متفاوت تقسیم نمود:
• درم پاپیلاری
• درم مشبک

درم پاپیلاری و درم مشبک (تصویر واقعی)

مقایسه کلی درم پاپیلاری و درم مشبک

موقعیت و عمق:
• درم پاپیلاری: لایه سطحی‌تر درم، درست زیر اپیدرم.
• درم مشبک: لایه عمقی‌تر درم، زیر درم پاپیلاری.

ضخامت:
• درم پاپیلاری: نازک‌تر (حدود ۲۰٪ از درم).
• درم مشبک: ضخیم‌تر (حدود ۸۰٪ از درم).

ساختار بافتی:
• درم پاپیلاری: دارای بافت سست ‌تر و رشته‌ های کلاژن ظریف.
• درم مشبک: دارای بافت متراکم‌ تر با رشته‌ های کلاژن و الاستین ضخیم.

پرزهای پوستی (پاپیلاها): 
• درم پاپیلاری: دارای پاپیلاهای درمی (برجستگی‌هایی که به اپیدرم متصل می‌شوند).
• درم مشبک: فاقد پاپیلا، سطح صاف‌تر.

عروق و اعصاب:
• درم پاپیلاری: مویرگ‌ها و انتهای عصبی (حس لمس و دما) بیشتر است.
• درم مشبک: رگ‌های خونی بزرگ‌تر و اعصاب عمقی‌تر.

عملکرد:
• درم پاپیلاری: تغذیه اپیدرم، تشخیص حس ‌های سطحی.
• درم مشبک: ایجاد استحکام پوست، حمایت از فولیکول مو و غدد سباسه و عرق.

ماتریکس خارج سلولی:
• درم پاپیلاری: دارای هیالورونان بیشتر (حفظ آب و حجم پوست).
• درم مشبک: دارای کلاژن نوع I و الاستین بیشتر (قدرت و کشسانی).

تفاوت درم مشبک با درم پاپیلاری

درم پاپیلاری

درم پاپیلاری درست زیر لایه اپیدرم پوست قرار دارد. این لایه از بافت همبند شل تشکیل شده است و دارای رگ های خونی فراوان می باشد. درم پاپیلاری به دلیل داشتن برجستگی های مختلف در سطح خود (شبیه به برجستگی های نوک انگشتان) پاپیلاری نامیده می شود. این برجستگی ها در مجموع موجب افزایش سطح آن می گردد و توان آن را در تغذیه لایه اپیدرم پوست بیشتر می کند.
یکی از وظایف درم پاپیلاری رساندن مواد مغذی و اکسیژن به اپیدرم پوست و گرفتن مواد زائد از آن است. درم پاپیلاری همچنین نقش مهمی در تنظیم دمای بدن دارد و این کار را با کنترل جریان خون در شبکه مویرگی خود انجام می دهد.
اگر دمای بدن بیش از حد طبیعی بالا رود مویرگ های لایه درم پاپیلاری بیشتر باز می شوند و جریان بیشتری از خون را در سطح پوست ایجاد می کنند. این کار موجب انتقال گرما به محیط اطراف و در نتیجه کاهش دمای بدن می گردد. در دماهای پایین درست عکس این اتفاق می افتد یعنی با تنگ شدن مویرگ ها و کاهش جریان خون در سطح پوست دمای بدن حفظ می گردد.
حمایت از فولیکول های مو و ایجاد لمس سبک توسط سلول های مایسنر از دیگر وظایف درم پاپیلاری می باشد.

درم مشبک

درم مشبک از بافت همبند متراکم تشکیل شده است و به میزان قابل توجهی ضخیم تر از درم پاپیلاری است (معمولا 4 تا 5 برابر اما در برخی مناطق پوست تا 10 برابر). این لایه به دلیل تراکم زیاد رشته های کلاژن و الیاف الاستیک در آن موجب افزایش استحکام و قابلیت ارتجاعی و ساختاری پوست می گردد. بسیاری از ساختارهایی که عملکرد پوست را شکل می دهند در درم مشبک هستند که عبارتند از:
• اعصاب و پایانه های عصبی
• عروق لنفاوی
• رگ های خونی و مویرگ ها
• فولیکول مو
• غدد عرق
• غدد سباسه

با توجه به حضور غدد عرق، سباسه (چربی) و دیگر ساختارهای ذکر شده در بالا می توان برای درم مشبک عملکردهای زیر را بیان کرد:

• دفع مواد زائد (از طرق عرق)
• کمک به سیستم دفاعی بدن (ترشح پپتیدهای ضد میکروبی)
• رشد مو
• تنظیم دمای بدن (تولید عرق، تنظیم جریان خون در سطح پوست)
• کمک به نرم ماندن و سلامتی ظاهری پوست (تولید چربی پوست)
• افزایش استحکام و انعطاف پذیری پوست (کلاژن، الیاف الاستیک و … )
• هیدراته ماندن پوست (جذب و نگهداری با توسط کلاژن، اسید هیالورونیک و …)
• با توجه به حضور پایانه های عصبی در ایجاد برخی از حس ها مانند حس درد، حس فشار، حس گرما، سرما و … نقش دارد.
• کمک به بهبود زخم

انواع سلول در لایه درم پوست

لایه درم پوست دارای انواع مختلفی از سلول ها به شرح زیر است:

•  فیبروبلاست ها: مسئول تولید و ترشح کلاژن و الیاف الاستیک
•  سلول های ایمنی: مانند ماکروفاژها و سلول های دندریتیک
•  ماست سل ها: موادی مانند هیستامین ترشح می کنند و در پاسخ التهابی نقش دارند.
•  سلول های اندوتلیال: در تنظیم جریان خون و حرکت سلولی در درم نقش دارند.
•  سلول های شوان: از عملکرد اعصاب محیطی در درم حمایت می کنند.
• سلول های بنیادی درم: پتانسیل تبدیل به انواع سلول های دیگر را دارند و به ترمیم و بازسازی پوست کمک می کنند.
• پری‌سیت‌ها (Pericytes): تنظیم نفوذپذیری عروق و تمایز به فیبروبلاست
• سلول‌های عضله صاف (SMC): کنترل قطر عروق خونی درم

مهمترین عوامل آسیب رسان به لایه درم پوست

• اصطکاک شدید
• گرما و سرمای شدید
• اشعه فرابنفش (تخریب کلاژن)
• محصولات آرایشی نامناسب (حاوی الکل، پارابن، SLS)
• التهاب مزمن پوستی (اگزما، پسوریازیس)
• عفونت‌های باکتریایی و ویروسی (ایجاد زخم‌های عمیق و تبخال)
• قارچ‌ها و انگل‌ها (بروز درماتیت‌های عمقی)
• کمبود ویتامین‌ها (C, E, A, D): اختلال و کاهش قدرت ترمیم پوست
• دیابت کنترل‌ نشده
• کم‌آبی بدن (اختلال در انتقال مواد مغذی و تجمع محصولات زائد)
• استرس و کم‌ خوابی (کاهش کلاژن‌ سازی)

سلامت لایه درم پوست

حفظ سلامت لایه درم پوست

مجموعه اقدامات زیر می تواند تا حد زیادی سلامتی لایه درم پوست را حفظ کرده و بهبود دهد:
محافظت در برابر عوامل خارجی:
• استفاده از ضد آفتاب، اجتناب از تماس مستقیم با مواد شیمیایی و ….
• استفاده از آنتی‌اکسیدان‌های موضعی حاوی ویتامین E و ویتامین C (کاهش اثر آلودگی های محیطی).
• پرهیز از مالش شدید پوست (به‌ ویژه در بیماری‌هایی مانند اگزما)
• استفاده از پوشش مناسب در برابر باد و سرمای شدید

تقویت ساختار درم با تحریک کلاژن‌سازی

• رتینوئیدهای موضعی (ویتامین A مشتقات): افزایش تولید کلاژن و الاستین و کاهش تخریب ماتریکس خارج سلولی
• پپتیدهای موضعی (کلاژن هیدرولیزشده)
• فاکتورهای رشد: EGF, TGF-β, PDGF → ترمیم بافت و افزایش تولید کلاژن
• روش ‌های کلینیکی: فرکشنال لیزر (CO2, Erbium) و رادیوفرکوئنسی (RF) و اولتراسوند (HIFU) برای تحریک بازسازی درم

تغذیه و هیدراتاسیون درم

• آبرسانی عمقی: هیالورونیک اسید (موضعی و تزریقی)، گلیسیرین، اوره، سرامیده
• رژیم غذایی: مرکبات، فلفل دلمه‌ای، کیوی ( حاوی ویتامین C)
• آجیل و غلات کامل: آنزیم‌های مورد نیاز برای ترمیم پوست
• ماهی سالمون، دانه چیا: حاوی امگا-3 است که موجب کاهش التهاب درم می گردد

پیشگیری از التهاب و تخریب درم

• کنترل استرس اکسیداتیو: مصرف آنتی‌اکسیدان ‌های خوراکی، پرهیز از سیگار و الکل
• مدیریت بیماری‌های سیستمیک: کنترل دیابت و فشار خون (بهبود گردش خون در درم)، درمان اختلالات تیروئید (جلوگیری از خشکی و ضعف پوست).

بیماری ها

مهمترین بیماری هایی که به طور خاص لایه درم پوست را هدف قرار می دهند شامل موارد زیر می گردند:
بیماری های ژنتیکی:
• سندرم اهلرز-دانلوس: باعث اختلال در تولید کلاژن استحکام و قابلیت ارتجاعی درم می گردد
• استوژنز ایمپرفکتا: موجب اختلال در تولید کلاژن می گردد.
• سندرم مارفان: منجر به اختلال در سازماندهی فیبرهای کلاژن و الاستین در درم میشود.

سرطان ها:
• درماتوفیبروم
• درماتوفیبروسارکوم پروتوبرانس
• ملانوم پوستی اولیه

بیماری های خود ایمنی و التهابی:
• سندرم شیرین (Sweet Syndrome)
• اسکلروز سیستمیک
• پمفیگوئید تاولی

بیماری عفونی
• جذام

دیگر مشکلات و اختلالات 

• الاستوز خورشیدی
• پورپورای اکتینیک
• استریا (علامت کشش)
• اسکار، اسکار هیپرتروفیک، کلوئید (گوشت اضافه)
• سوختگی یا زخم
• مورفیا
• فیبروز سیستمیک نفروژنیک

منابع:

Fitzpatrick’s Dermatology (2024), Ch.2

Rook’s Textbook of Dermatology, 2023