فهرست مطالب
تیرگی پوست یا هایپرپیگمانتاسیون در اثر تجمع یا توزیع غیر یکنواخت رنگدانه های پوست (ملانین) ایجاد می شود. تیرگی پوست می تواند به صورت لکه ای یا یکنواخت باشد و سراسر پوست بدن را در بر بگیرد. تعداد زیادی از بیماری های پوستی و همچنین شرایط محیطی و فردی می توانند باعث هایپرپیگمانتاسیون یا تیرگی پوست شوند. در واقع تیرگی پوست غالبا عارضه جانبی یک اختلال یا بیماری دیگر است.
در ادامه قصد داریم موضوع تیرگی پوست را مورد بحث قرار دهیم و به بررسی دلایل بروز ، انواع تیرگی پوست، روش های تشخیصی، عوامل تشدید کننده، گزینه های درمانی نوین و نحوه پیشگیری از هایپرپیگمانتاسیون بپردازد.
تیرگی پوست یا هایپرپیگمانتاسیون چیست؟
تیرگی پوست یا هایپرپیگمانتاسیون نوعی اختلال شایع پوستی است که در آن شاهد افزایش غیر طبیعی تولید و تجمع ملانین در پوست هستیم. ملانین توسط نوعی سلول پوستی به نام ملانوسیت ساخته می شود. تولید زیاد رنگدانه پوست می تواند در پاسخ به یک عوامل داخلی (تغییر هورمونها) یا محیطی (بیماری ها) اتفاق افتد. در واقع این عوامل روند تولید و توزیع یکنواخت ملانین در پوست را بهم می ریزند.
تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون)
آیا تیرگی پوست یا هایپرپیگمانتاسیون خطرناک است؟
تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون) به خودی خود یک مشکل پزشکی خطرناک در نظر گرفته نمی شود فقط جنبه تاثیر آن بر زیبایی فرد مطرح است. اما اینکه چه عاملی باعث هایپرپیگمانتاسیون شده است بسیار مهم می باشد. در برخی از موارد تیرگی پوست می تواند ناشی از اختلالات هورمونی یا بیماری های پوستی باشد.
میزان شیوع تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون)
میزان شیوع تیرگی پوست نسبتا بالا است. شیوع جهانی این اختلال 40-35% در افراد 5۰-3۰ سال می باشد. این میزان در زنان باردار به ۹۰-۹۵% (ملاسما) هم می رسد. همچنین شیوع تیرگی پوست پس از التهاب (PIH) در افراد دارای پوست تیره ۶۵-۷۰% است.
مکانیسم تنظیم رنگ پوست
گفتیم که سلول های تخصصی که با تولید رنگدانه ملانین رنگ پوست را ایجاد می کنند ملانوسیت ها هستند. ملانوسیت ها در لایه اپیدرم پوست قرار دارند. فعالیت این سلول ها تحت تاثیر عوامل محیطی و درونی قرار دارد که نوع و میزان تولید ملانین را مشخص می کنند. هر عاملی که میزان تولید یا نحوه توزیع ملانین ها را تغییر دهد موجب تغییر رنگ طبیعی پوست ما می گردد که به صورت تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون) و یا سفیدی پوست هیپوپیگمانتاسیون ظاهر می شود.
مکانیسم های مولکولی ایجاد تیرگی پوست
با توجه به آنچه که گفته شد عواملی که موجب تیرگی پوست می گردند باعث یک یا چندتا ازتغییرات زیر می شوند:
• افزایش تعداد سلول های ملانوسیت
• افزایش فعالیت آنزیم تیروزیناز (آنزیم اصلی در تولید ملانین)
• اختلال در توزیع ملانوزوم ها
• تجمع درنگ دانه ملانین در لایه درم پوست (پیکمنتاسیون درمال)
انواع تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون) براساس عامل ایجاد کننده
هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب (PIH))
هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب (PIH)) به دنبال عواملی که به پوست آسیب می رسانند و یا التهاب پوستی ایجاد می کنند بروز می کند. التهاب با تحریک ملانوسیت ها میزان تولید و تجمع رنگدانه ملانین در پوست را افزایش می دهد. این نوع هایپرپیگمانتاسیون بیشتر در افراد دارای پوست تیره دیده می شود.
شایعترین عواملی که موجب تیرگی پوست پس از التهاب می گردند:
• آکنه، اگزما، پسوریازیس
• سوختگی، زخم، جراحی
• واکنش های آلرژیک یا تحریک پوستی
• لیزر، پیلینگ یا روش های زیبایی تهاجمی
• عفونت های پوستی (مثلاً پس از تبخال)
التهاب پوستی موجب بروز لکه های قهوهای تا خاکستری متناسب با محل التهاب می شوند.
ملاسما (Melasma)
ملاسما که به ماسک بارداری نیز معروف است بیشتر در خانم های باردار دیده می شود با این وجود درصد کمی از مردان و زنان غیر باردار نیز به آن مبتلا می شوند. این نوع تیرگی پوست غالبا در ناحیه صورت (پیشانی، گونه ها، بالای لب، چانه) و در موارد نادر ساعد و گردن بروز می کند. علت اصلی بارداری یا مصرف قرص های ضدبارداری و یا هورمون درمانی است که تعدل هورمونی بدن را به هم می ریزد. عوامل محیطی نیز می توانند به عنوان تشدید کننده ملاسما (مانند نور خورشید، محصولات آرایشی بهداشتی و …) عمل کنند.
ملاسما (ماسک بارداری)- نیرگی پوست
تیرگی پوست ناشی از دارو
تیرگی پوست ناشی از مصرف دارو یک عارضه نسبتاً شایع است و می تواند به صورت لکه های موضعی یا تیرگی گسترده پوست ظاهر شود. این نوع تیرگی پوست غالبا پس از قطع دارو رفع می شود اما در مواردی ممکن است به صورت طولانی مدت باقی بماند و یا حتی تبدیل به یک وضعیت دائمی شود.
مصرف داروهای زیر می تواند موجب تیرگی پوست گردد:
• ضد مالاریا (کلروکین)
• آمیودارون
• شیمی درمانی (بوسولفان، سیس پلاتین)
• ایبوپروفن، ناپروکسن
• سیتوتوکسیک ها
• داروهای هومونی یا به هم زننده تعادل هورمونی
• داروهای ضد تشنج
لنتیکولارهای خورشیدی (Solar Lentigines)
لنتیکولارهای خورشیدی شایعترین نوع تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون) است که به لکه های پیری نیز معروف هستند. این لکه های تیره به دلیل قرار گرفتن طولانی مدت و مکرر در معرض نور خورشید ایجاد می گردند. در نواحی آفتاب سوخته بدن مانند صورت، دست ها، شانه و … ظاهر می شود. عوامل ارثی می توانند این عارضه را تشدید کنند.
سلول های بلاستوسیت پوست برای جلوگیری از خطر اشعه فرابنفش نور خورشید اقدام به تولید بیشتر ملانین می کنند. تکرار این پدیده می تواند منجر به تثبیت لکه های تیره گردد که به صورت خود به خود از بین نمی رود.
نحوه تشخیص هایپرپیگمانتاسیون یا تیرگی پوست
تشخیص هایپرپیگمانتاسیون یا تیرگی پوست در وهله اول براساس معاینه بالینی، مشاهده لکه های پوستی و گرفتن شرح حال بیمار توسط متخصص پوست صورت می گیرد. پزشک در این معاینه می تواند از Wood’s Lamp و درماتوسکوپ استفاده نماید. یا استفاده از این تکنیک ها می توان لایه های پوست و همچنین خصوصیات لکه های پوستی را با دقت بالاتری مورد بررسی قرار داد.
در موارد مشکوک متخصص پوست می تواند درخواست بیوپسی (نمونه بافتی پوست) برای آزمایشات مولکولی و بافت شناسی دهد.
درمان تیرگی پوست
درمان تیرگی پوست
درمان تیرگی پوست (هایپرپیگمانتاسیون) دارای دو رویکرد عمومی و تخصصی است. در رویکرد تخصصی به منشا و عامل اصلی بروز تیرگی پوست پرداخته می شود. همانطور که در بالا گفتیم برخی از این عوامل موقتی هستند مانند بارداری، مصرف برخی داروها و …. اما برخی دیگر نیاز به درمان دارند مانند اگزما و پسوریازیس.
به طور کلی برای رفع تیرگی پوست درمانهای زیر در دسترس هستند:
درمان های موضعی
• هیدروکینون ۲-۴% : مهار تیروزیناز
• ترتینوئین: افزایش ترن اور
• اسید آزالائیک: مهار ROS
• ویتامین :C آنتی اکسیدان
• نیاسینامید: مهار انتقال ملانوزوم
درمان های مداخله ای
پیلینگ شیمیایی:
• گلیکولیک اسید (۲۰-۷۰%)
• سالیسیلیک اسید
• TCA
پیلینگ یا لایه برداری پوست می تواند با حذف سلولهای مرده لایه شاخی روند ترمیم و چرخه بازسازی پوست را سرعت بخشد. برای رفع تیرگی پوست غالبا از پیلینگ شیمیایی سطحی استفاده می شود.
لیزرتراپی برای درمان تیرگی پوست:
لیزرتراپی یکی از مؤثرترین روش ها برای درمان هایپرپیگمانتاسیون (تیرگی پوست) ناشی از ملاسما، PIH (تیرگی پس از التهاب)، لکه های ناشی از آفتاب و تیرگی دارویی است. این تکنیک با هدف قرار دادن ملانین و تخریب آن و همچنین تحریک سلول های پوست برای تکثیر و جایگزینی سلول های قدیمی عمل می کند.
مدت جلسات لیزر درمانی برای رفع تیرگی پوست بستگی به نوع و عامل تیرگی پوست دارد که می تواند از یک جلسه تا شیش جلسه متفاوت باشد.
میکرونیدلینگ:
میکرونیدلینگ با ایجاد سوراخ های بسیار ریز و متعدد فرآیند ترمیم طبیعی پوست را تحریک کرده و به کاهش تیرگی پوست کمک میکند. همچنین این تکنینک جذب موادی مثل ویتامین C، نیاسینامید، آزلائیک اسید و … را از راه پوست افزایش می دهد. به طور کلی میکرونیدلینگ یک روش کم خطر است اما نسبت به لیزر درمانی روند درمانی کندتری دارد. این روش برای پوست های تیره عالی است.
درمان های نوظهور
• ترانکسامیک اسید (خوراکی/موضعی): در اصل یک داروی ضد انعقاد خون است که برای درمان لکه های پوستی نیز استفاده می شود.
• بلوکه کننده های هورمون پرولاکتین: هورمون پرولاکتین در اصل برای تولید شیر بعد از زایمان در بدن ساخته می شود. این هورمون می تواند به چند طریق مختلف تیرگی پوست را ایجاد کند.
• نانو زومال فرمولاسیون: تولید محصولات پوستی برپایه فناوری نانو است که نفوذ پذیری، پایداری و تاثیر مواد موثر در رفع تیرگی پوست را چند برابر می کنند.
چگونه مانع تیرگی پوست خود شویم؟
بخشی از عوامل دخیل در تیرگی پوست قابل کنترل و پیشگیری هستند. همچنین می توان روتین پوست را طوری تنظیم کرد که مانع از بروز هایپرپیگمانتاسیون شوید یا در صورت بروز این وضعیت به رفع آن در کنار درمانهای تخصصی پزشکی کمک نماید. مجموعه اقدامات زیر می تواند در پیشگیری از بروز تیرگی پوست بسیار موثر باشد.
• محافظت در برابر آفتاب (مهمترین عامل تیرگی پوست): استفاده از کرم ضد آفتاب، کلاه لبه دار، عینک آفتابی و …
• روتین پوستی ضدلک و روشن کننده پوست
• کنترل عوامل هورمونی و بیماری ها
• پیشگیری از التهاب و تحریک پوست: مواد آریشی نامناسب، لباس تنگ و ….
• تغذیه و سبک زندگی سالم:
چالش های درمان
مهمترین چالش هایی که در مواجهه با درمان تیرگی پوست ممکن است با آنها روبه رو شوید شامل موارد زیر میگردند:
• مقاومت به درمان
• عود (۶۰% در ملاسما)
• ریسک هیپوپیگمنتاسیون (ایجاد لکه های سفید روی پوست)
• هزینه بالا (درمان های مداخله ای)
• نیاز به زمان طولانی مدت برای درمان کامل
سخن آخر
درمان هایپرپیگمانتاسیون نیازمند رویکرد چند وجهی است که شامل:
• تشخیص دقیق عامل تیرگی پوست
• حذف عوامل محرک
• ترکیب درمان های موضعی و مداخله ای (زیر نظر متخصص پوست)
• برنامه پیشگیری مستمر
