فهرست مطالب
کراتین (Keratin) حدود ۹۰% از لایه اپیدرم پوست ما را می سازد و نقش مهمی در تشکیل سد پوستی (لایه شاخی پوست) دارد. حفظ رطوبت و شادابی پوست بدون Keratin امکان پذیر نیست. کمبود یا نقص در تولید کراتین پوست منجر به علائمی مانند نازک شدن، شکنندگی ، تاول زدن و پوسته پوسته شدن پوست می گردد.
ما در ادامه می خواهیم به صورت ویژه در مورد کراتین پوست و مو (Keratin) صحبت کنیم که بسیار متفاوت از کراتین عضله (creatine) می باشد. تفاوت keratin با creatine را قبلا به صورت جداگانه مورد بررسی قرار داده ایم.
رشته های کراتین پوست
کراتین پوست چیست؟
کراتین پوست (Keratin) نوعی پروتئین ساختاری است که استحکام و مقاومت پوست، ناخن و مو را تا حد زیادی افزایش می دهد. کراتین پوست به صورت ویژه توسط سلول های کراتینوسیت تولید می شود. این سلول ها غالبا در لایه اپیدرم پوست حضور دارند.
نکته: ساختارهای سخت و محکم در مهره داران غالبا از جنس کراتین هستند مانند: پر، شاخ، فلس و چنگال، مو، ناخن.
کراتین در پوست، مو، ناخن، شاخ، پر، سم، منقار
انواع کراتین در پوست، مو و ناخن
کراتین پوست (Keratin) دارای انواع مختلفی است که به طور کلی به کراتین نوع یک (اسیدی) و کراتین نوع دو (بازی یا خنثی) تقسیم می شوند.
کراتین های نوع یک از سختی و استحکام بیشتری برخوردار هستند. با اینکه در پوست، مو و ناخن هر دو نوع کراتین یافت می شوند اما کراتین های نوع یک به میزان بیشتری در مو و ناخن وجود دارند.
| نوع کراتین | محل تولید | نقش و عملکرد | مهمترین بیماری مرتبط |
|---|---|---|---|
| KRT5 و KRT14 | لایه پایهای پوست (لایه زیرین اپیدرم) | حفظ استحکام و انعطافپذیری پوست | تاولزایی پوست (Epidermolysis Bullosa Simplex) |
| KRT1 و KRT10 | لایههای بالایی پوست (اپیدرم کاملشده) | محافظت از پوست در برابر فشار و آسیب | پوست ضخیم و پوستهپوسته (Epidermolytic Ichthyosis) |
| KRT6A, KRT6B, KRT16, KRT17 | کف دست و پا، ناخن، فولیکول مو | ساختار ناخن و پوستهای پر اصطکاک، رشد مو | ناخن ضخیم و ترکخورده (Pachyonychia Congenita) |
| KRT31–KRT40 (نوع I مو) | ساقه مو (بخش قشری) | حفظ استحکام و حالتپذیری مو | نازک شدن مو، ریزش مو |
| KRT81–KRT86 (نوع II مو) | بخش درونی مو | ایجاد حالت کشسانی و مقاومت در برابر شکستگی | موهای شکننده یا رشتهای (مانند Monilethrix) |
| KRT17 | پوست، فولیکول مو، ناخن | نقش در رشد مو و تولید کراتین بیشتر هنگام آسیب | کیستهای پوستی (Steatocystoma Multiplex) |
کراتین پوست صورت چیست و چه نقشی دارد؟
در صنعت آرایشی و درمانی بیشتر توجهات به کراتین، کراتین پوست صورت است. اما آیا کراتین پوست صورت قابل تنظیم است؟ افزایش و کاهش کراتین پوست صورت چه عوارضی دارد. در ادامه به این موضوعات می پردازیم.
آیا کراتین پوست صورت با کراتین سایر بخش های پوست تفاوت دارد؟
پاسخ: خیر، اما غلظت کراتین در پوست صورت کمتر است و سلول های پوست با سرعت کمتری کراتینه می شوند. در نتیجه پوست صورت نازک تر و حساس تر می باشد.
علائم کاهش کراتین در پوست صورت چیست؟
کاهش کراتین در پوست صورت موجب ضعیف شدن آن می گردد که با علائم زیر همراه است:
- خشکی و زبری
- پوسته پوسته شدن
- حساسیت بیشتر
- خشن شدن بافت پوست
- نازک شدن سد پوستی
آیا افزایش کراتین در صورت مشکل ایجاد می کند؟
بله، منجر به تجمع کراتین در پوست صورت می شود. این تجمع با عوارض و نشانه هایی همراه است از جمله:
- برجستگی های ریز و دانه دانه (Bumpy Skin)
- زبری و خشکی سطح پوست
- مسدود شدن دهانه فولیکول مو (بروز نقاط سفید، سخت)
- قرمزی یا التهاب خفیف
- پوست مرغی
- خارش خفیف
- ایجاد کومدونهای ریز
علت تجمع کراتین زیر پوست چیست؟
تجمع کراتین زیر پوست معمولاً نتیجهٔ اختلال در فرآیند کراتینه شدن (Keratinization) است. زمانی اتفاق می افتد که سلول های کراتینوسیت سریع تر از حد طبیعی کراتین تولید می کنند یا سلول های مرده پوستی به درستی از سطح پوست جدا نمی شوند. بیماری های زیر در این مشکل نقش دارند:
- کراتوز پیلاریس (Keratosis Pilaris) — شایعترین علت
- هایپرکراتوز (Hyperkeratosis) — ضخیم شدن بیش از حد لایه شاخی
- کمبود رطوبت پوست
- عوامل ژنتیکی و هورمونی (بلوغ، بارداری)
بهترین راه های تقویت کراتین پوست صورت چیست؟
- استفاده از محصولات حاوی فیتوکراتین
- مرطوب کننده های حاوی سرامید
- تغذیه مناسب (پروتئین، روی، ویتامین A)
- ترمیم سد پوستی
- عدم استفاده از شویندههای قوی
- کرم کراتین پوست
فیتوکراتین طبیعی برای پوست چیست؟
فیتوکراتین (Phyto-Keratin) نام ترکیبی است که به کراتینِ گیاهی اطلاق می شود. این ماده به طور طبیعی از پروتئین گیاهانی مثل گندم، ذرت و سویا استخراج می گردد و ساختار آمینواسیدی آن شباهت زیادی به کراتین انسانی دارد. به همین دلیل می تواند جایگزینی ایمن و مؤثر برای کراتین حیوانی در محصولات مراقبت از پوست و مو باشد.
توجه:
فیتوکراتین جایگزین کراتین پوست نمی شود و باعث تولید کراتین بیشتر نمی گردد. اما می تواند اثرات کمبود کراتین (خشکی، زبری، کاهش استحکام سطحی) را کاهش دهد و از سد پوستی حمایت کند. برخی محصولات پوستی مانند مرطوب کننده ها، سرم ها و کرم ها حاوی فیتوکراتین هستند.
آیا مکمل کراتین برای پوست صورت مفید یا مضر است؟
کراتین خوراکی (Creatine) با کراتین پوست (Keratin) متفاوت است و جایگزین یکدیگر نیستند. در نتیجه مصرف Creatine تأثیر مستقیم و قابل توجهی بر روی کراتین پوست صورت ندارد. ما در مقاله تفاوت کراتین خوراکی (Creatine) با کراتین پوست (Keratin) به این موضوع پرداخته ایم.
نقش کراتین در اسکلت سلولی و سد پوستی
اسکلت درون سلولی چندین وظیفه دارد که یکی از آنها حفظ شکل سلول های بدن است و در داخل تمامی سلول ها وجود دارد. اما جنس این اسکلت درونی در سلول های مختلف متفاوت است. در سلول های پوست، مو، ناخن و همچنین بافت های پوششی بخش زیادی از اسکلت درون سلولی از کراتین تشکیل شده است. چون کراتین از استحکام بالاتری برخوردار است و می تواند فشار های بیرونی را تا حد زیادی تحمل کند.
مقایسه جامع اسکلتهای درونسلولی
بررسی تفاوتهای کلیدی بین کراتین در سلولهای اپیتلیال و سایر فیلامنتهای حدواسط در سلولهای مختلف
| ویژگی | کراتین (سلولهای اپیتلیال) | فیلامنتهای دیگر (ویمنتین، دسمین و...) |
|---|---|---|
| 1 نقش اصلی | مقاومت مکانیکی بسیار بالا | پشتیبانی ساختاری با انعطاف بیشتر |
| 2 میزان استحکام کششی | بسیار بالا | متوسط یا پایینتر |
| 3 سلولهای هدف | پوست، مو، ناخن، لایههای پوششی | عضله، عصب، بافت همبند، خون |
| 4 تنوع ژنی | بالا (بیش از 50 نوع) | کمتر (معمولاً 1-5 نوع) |
| 5 تخصص عملکردی | حفظ شکل، تحمل فشار خارجی، دفاع | حفظ شکل، جابهجایی داخلی، انقباض |
| 6 قطر فیلامنت | 10-12 نانومتر | 8-10 نانومتر |
| 7 پویایی (دینامیک) | پایدار و کمتحرک | پویا و سریعالتغییر |
| 8 حساسیت به داروها | مقاوم به داروهای سیتوتوکسیک | حساس به داروهای سیتوتوکسیک |
| 9 اتصالات سلولی | اتصال به دسموزوم و هِمیدسموزوم | اتصال به دسموزوم و انواع دیگر اتصالات |
| 10 مقاومت شیمیایی | مقاومت بالا در برابر آنزیمها و مواد شیمیایی | مقاومت متوسط تا پایین |
کراتین چگونه از پوست محافظت می کند؟
کراتین در کنار کلاژن و الاستین مهمترین پروتئین ساختاری پوست است و به چند طریق مختلف در حفاظت از پوست ما نقش دارد:
• کمک به تشکیل سد پوستی
• تقویت پیوندهای بین سلولی
• جذب اشعه ماوراء بنفش (UV)
کراتین نقش اساسی در ایجاد سد پوستی (لایه شاخی پوست) دارد و موجب می شود که بسیاری از میکروب ها، مواد شیمیایی و مواد حساسیت زا نتوانند به پوست نفوذ کنند. همچنین با افزایش استحکام پیوندهایی که سلول ها را در کنار یکدیگر نگه می دارند مانع جدا شدن آنها تحت فشار های وارده به پوست می گردد.
نقش کراتین پوست در اسکلت سلولی
اسیدهای آمینه آروماتیک که در ساختار کراتین (Keratin) حضور دارند می توانند تا حدی UV-B و UV-A (اشعه فرابنفش خورشید) را جذب کنند. البته ملانین نقش اصلی را در دفاع از پوست در مقابل اشعه فرابنفش خورشید دارد و کراتین نیز نقش کمکی و جانبی را ایفا می کند.
نقشهای حیاتی کراتین در پوست و مو
| کارکردهای اصلی کراتین در بدن | |
|---|---|
| 1 سپر محافظتی | جلوگیری از نفوذ میکروبها، آلرژنها و عوامل بیماریزا (مانند یک دیوار آجری ضدآب!) |
| 2 استحکام بافت | ایجاد مقاومت در برابر پارگی، سایش و آسیبهای فیزیکی (پوست سالم مانند کاغذ پاره نمیشود!) |
| 3 تثبیت رطوبت | پیشگیری از خشکی پوست با حفظ آب در لایههای عمقی و جلوگیری از تبخیر رطوبت |
| 4 مقاومسازی سلولها | تقویت سلولها در برابر فشار، اصطکاک و آسیبهای فیزیکی روزمره |
| 5 استحکام مو | ایجاد سفتی، انعطافپذیری و حفظ ساختار تار مو (پیشگیری از شکنندگی و موخوره) |
| 6 تسهیل تمایز سلولی | هدایت فرآیند بلوغ سلولهای پوستی از لایه پایه تا سطح (تبدیل کراتینوسیتها به سلولهای شاخی مرده) |
| 7 حفاظت در برابر UV | جذب بخشی از اشعه ماوراء بنفش خورشید و کاهش آسیبهای نوری به DNA سلولها |
| 8 پشتیبانی از ترمیم زخم | تشکیل پوشش موقتی روی زخمها و تسریع بازسازی اپیدرم (Re-epithelialization) |
| 9 حفظ حالت مو | ایجاد حافظه ساختاری برای موها (مانند حفظ فر دائمی یا برگشت به حالت اولیه پس از کشش) |
| 10 تنظیم ضخامت ناخن | ایجاد تعادل بین انعطافپذیری و سختی ناخنها برای پیشگیری از شکنندگی یا نرمی بیش از حد |
فرآیند کراتینه شدن و تبدیل کراتینوسیت به کورنئوسیت
در طول فرایند کراتینه شدن سلول های کراتینوسیت پوست به تدریج پر از رشته های متشکل از کراتین می گردند. به طوری که میزان کراتین این سلول ها که در ابتدا حدود 5 درصد از در نهایت 85 کل سلول را در بر می گیرد. در این فرآیند، سلول زنده (کراتینوسیت) به تدریج تغییر می کند و به یک “سلول مرده پر از کراتین” یعنی کورنئوسیت تبدیل می گردد.
عکس کراتینه شدن سلول های کراتینوست و تبدیل آنها به کورنئوسیت
درصد حجمی کراتین در لایههای پوست
| لایه پوست | درصد حجمی کراتین | وضعیت سلولی |
|---|---|---|
| بازال | ≈۵-۱۰% | سلول زنده با اندامکهای کامل |
| خاردار | ≈۲۰-۳۰% | شبکه کراتین گسترده |
| دانهدار | ≈۵۰-۷۰% | فشردهسازی کراتین + تخریب اندامکها آغاز میشود |
| شاخی (کورنئوسیت) | ≈۸۰-۸۵% | فقط کراتین فشرده + پوشش سلولی |
تمامی سطح پوست ما از سلول های کراتینه شده تشکیل شده است یعنی همان سلول های مرده ای که نزدیک به 85 درصد از فضای داخل آنها از رشته های کراتینی پر شده است.
بیماری ها و اختلالات مرتبط با کراتین پوست
هر گونه اختلال در روند تولید کراتین پوست منجر به مشکلاتی می گردد که غالبا با انواع تاول ها، ضعیف شدن و شکسته شدن پوست همراه است. از جمله بیماری های پوستی مرتبط با کراتین (Keratin) می توان به موارد زیر شاره نمود:
اپیدرمولیز بولوزا ساده (EBS)
در اثر جهش در ژن های K5 وK14 ایجاد می گردد. پوست تحمل فشار را ندارد به طوری که حتی در اثر ضربه خفیف دچار تاول می شود و بسیار شکننده است.
ایختیروز سیمپلکس (Ichthyosis Simplex)
در این بیماری جهش در K1 و K10 رخ می دهد که منجر به ضخیم شدن پوست و پوسته ریزی خشک آن می گردد
بیماری داریه (Darier’s Disease)
در این بیماری برخی از پیام هایی که دستور کراتین سازی را صادر می کنند دچار اختلال می گردند در نتیجه ساختار پوست بسیار ضعیف می گردد. افراد دارای این بیماری دچار پاپول های زبر در پوست م یشوند.
پالموپلانتار کراتودرما (PPK)
عامل اصلی این بیماری جهش در ژن های تولید کننده کراتین نوع K9 یا K16,K17 است که باعث ضخیم شدن پوست کف دست و پا می گردد.
پسوریازیس
در این بیماری شاهد اختلال عملکرد سد پوستی (لایه شاخی پوست) هستیم که در اثر تولید کراتین های غیرطبیعی ایجاد می گردد.
اگزما (درماتیت آتوپیک)
در اثر کاهش تولید فیلاگرین (پروتئین مرتبط با کراتین) ایجاد می شود که منجر به نفوذپذیری بیشتر پوست نسبت به عوامل خارجی و خشکی پوست (از دست رفتن رطوبت) می گردد.
بیماری های مو و ناخن مرتبط با کراتین
مونیلتریکس (Monilethrix): در اثر جهش در ژن های K81,K83,K86 (کراتین نوع II) ایجاد می شود که باعث شکنندگی مو و گره خوردگی ساقه مو می گردد.
پاکیونیخیا مادرزادی (PC): در این بیماری مادرزادی ما شاهد جهش در ژن های K6a,K6b,K16,K17 هستیم که منجر به ضخیم شدن ناخن ها و ایجاد زخم هایی در کف دست یا پا می شود.
سندرم موی قابل شانه نشده (UHS): اختلال در کراتین های مو (K71,K74) باعث موهای مجعد و شکننده می گردد.
چرا اختلال در کراتین باعث تاول و شکنندگی پوست می شود؟
همانطور که در بالا گفتیم کراتین هم اتصال بین سلول ها را قوی تر می کند و هم با تشکیل اسکلت داخل سلولی، شکل سلول را حفظ می نماید. اگر در تولید کراتین مشکل ایجاد شود سلول های پوست تحت فشار از هم جدا شده و حتی ممکن است دچار شکستگی و نشت مایع درون سلول به بیرون (بین لایه های پوست) گردند. با تجمع مایع در بین لایه های پوست تاول شکل می گیرد. اگر تولید کراتین دچار مشکل شود پوست حتی اگر تحت فشار یا ضربه ضعیف هم قرار گیرد دچار شکنندگی و تاول می گردد.
تفاوت کراتین، کلاژن و الاستین
هر سه این مولکول ها از جنس پروتئین می باشند و نقش ساختاری دارند. با این وجود وظایف آنها متفاوت است:
• الاستین: مسئول خاصیت کشسانی پوست است.
• کلاژن: مسئول مقاومت کششی پوست است.
• کراتین مسئول استحکام فشاری و کششی پوست است.
خاصیت کشسانی باعث می شود که پوست بعد از کشیده شدن مانند یک کش به حالت اول خود برگردد. مقاومت کششی پوست مانع از پاره شدن آن هنگام کشیده شدن می شود. استحکام فشاری از تخریب سلول ها هنگامی که تحت فشار قرار می گیرند جلوگیری می کند.
مقاله خیلی طولانی است