ملاسما (Melasma) یا ماسک بارداری، علت بروز، انواع، پیشگیری، مقایسه با لک‌ های دیگر

برخلاف تصور عمومی ملاسما (Melasma) یا ماسک بارداری منحصر به زنان باردار نیست. بلکه در زنان غیر باردار و مردان نیز دیده می شود. تحقیقات علمی نشان می دهد که داشتن “استعداد ژنتیکی” پایه اصلی درگیر شدن با ملاسما است. سایر عوامل مانند نور خورشید و تغییرات هورمونی نقش فعال ساز و تشدید کننده این بیماری را دارند.

در ادامه این مطلب قصد داریم ریشه های علمی ملاسما را به زبان ساده بررسی کنیم از جمله: دلیل ایجاد ملاسما، مهمترین عوامل تشدید کننده و فعال ساز، چرا در خانم ها شیوع بالاتری دارد؟ انواع Melasma و تفاوت های آن ها در درمان و ….

ملاسما (Melasma) ماسک بارداری

ملاسما چیست؟ ماسک بارداری چگونه ایجاد می‌شود؟

ملاسما یا ماسک بارداری یکی از شایع ترین انواع تیرگی (هایپرپیگمانتاسیون) پوست است. این بیماری بیشتر منجر به بروز لک های تیره در ناحیه صورت خانم های باردار می شود به همین دلیل به ماسک بارداری معروف شده است. با این وجود ملاسما در خانم های غیر باردار و مردان نیز مشاهده می شود.
در این بیماری مقدار تولید ملانین (رنگدانه پوست) به صورت غیر طبیعی افزایش می یابد و در لایه های مختلف پوست صورت تجمع پیدا می کند.

چه کسانی در معرض خطر ملاسما هستند؟

اولین و مهمترین عامل در ایجاد ملاسما داشتن استعداد ژنتیکی است. بیشتر کسانی که سابقه خانوادگی این بیماری را دارند در معرض خطر ملاسما می باشند همچنین افراد دارای شرایط زیر نیز در خطر ابتلا هستند:
• خانم های باردار
• افراد دارای پوست تیره‌ (فوتوتایپ ‌های III تا VI)
• خانم هایی که از قرص های ضدبارداری استفاده می کنند
• افرادی که زمان زیادی در معرض نور خورشید هستند.
• کسانی که دچار بیماری های پوستی التهابی مانند اگزما می باشند.
• کسانی که درمان های تهاجمی مانند لیزر استفاده می کنند.
• کسانی که از مواد آرایشی زمینه ساز التهاب پوستی استفاده می کنند.

چرا در خانم ها شیوع بالاتری دارد؟

حدود 90 درصد از مبتلایان به ملاسما را زنان تشکیل می‌دهند. این تفاوت عمدتاً ناشی از نقش هورمون ‌های جنسی زنانه، به‌ویژه استروژن و پروژسترون است. در دوران بارداری، سطح این هورمون ‌ها به‌طور طبیعی افزایش می ‌یابد و می ‌تواند باعث تحریک ملانوسیت‌ ها (سلول‌های تولیدکننده رنگدانه) شود. به همین دلیل ملاسما در این دوره با نام «ماسک بارداری» نیز شناخته می ‌شود. علاوه بر آن، مصرف قرص‌ های ضدبارداری حاوی هورمون نیز می ‌تواند موجب تشدید یا بروز ملاسما شود. برخی شواهد نشان می ‌دهند که هورمون‌های مردانه (آندروژن‌ها) ممکن است فعالیت ملانوسیت ‌ها را کاهش دهند، که می‌تواند دلیل شیوع کمتر این بیماری در مردان باشد.

لک صورت در اوایل بارداری ظاهر می‌شود یا بعد از زایمان؟

در خانم هایی که لک صورت آنها ناشی از بارداری است معمولاً در سه ‌ماهه دوم یا سوم بارداری (ماه‌ های ۴ تا ۹) لک های تیره را بروز می دهند. این دوره زمانی است که سطح هورمون ‌های استروژن و پروژسترون به اوج خود می رسند.

آیا ماسک بارداری بعد از زایمان خود به خود از بین می رود؟

در برخی از موارد ملاسما بعد از زایمان به مرور زمان کم رنگ شده و کاملا رفع می گردد. اما همیشه اینگونه نیست مخصوصا در کسانی که استعداد ژنتیکی این بیماری را دارند. غالبا لک های پوستی این افراد تیره تر است و نیاز به درمان پزشکی دارند و حتی می تواند پس از درمان عود کنند.

علائم و ظاهر ملاسما: Melasma چه شکلی است؟

اختلال رنگدانه ای ملاسما فاقد علائم سیستمیک مانند تب، لرز و … است. اما مهمترین ویژگی های لک های صورت ناشی از این بیماری شامل موارد زیر می شود:

ظاهر لکه ‌های صورت:
از لحاظ اندازه لکه ‌های صورت می توانند وسیع و یکنواخت با حاشیه ‌های نامشخص و نامنظم باشند، یا از چندین لک نسبتا کوچک پراکنده تشکیل شوند. این لک ها در قسمت حاشیه خود به قدری کم رنگ هستند که تشخیص مرز دقیق آنها بسیار دشوار است.

رنگ لک های ملاسما:
لک های قهوه ای رنگ (قهوه ای روشن تا تیره) شیوع بیشتری دارند که غالبا در افراد دارای پوست روشن دیده می شوند. به میزان کمتر در برخی از افراد لک های خاکستری-آبی یا مایل به خاکستری ایجاد می شوند که مربوط به نوع درمال این بیماری است و افراد دارای پوست تیره را بیشتر درگیر می کند.

الگوی لک ها و نواحی درگیر

لک های صورت ناشی از ملاسما از یک الگوی مشخص قرینه پیروی می کنند و در دو طرف صورت ظاهر می شوند. سه الگوی زیر بسیار شایع هستند :
• مرکز صورت (Centrofacial): پیشانی، بینی، گونه ‌ها، لب بالا، چانه. (شایع‌ترین الگو).
• گونه‌ای (Malar): فقط گونه ‌ها و بینی.
‌ فک تحتانی (Mandibular): کناره ‌های فک و چانه. (کمتر شایع، اغلب در مردان یا افراد مسن‌تر بروز می کند).

الگوی لک های ملاسما در ناحیه صورت(Centrofacial, Malar, Mandibular)

در 90-65% موارد گونه ها درگیر تغییر رنگ می شوند. لک های ملاسما می توانند در دو طرف گردن (به صورت قرینه) و ساعد دست نیز ایجاد شود اما این الگو بسیار کمتر از موارد بالا اتفاق می افتد.

لک های پوستی ناشی از ملاسما فقط رنگ پوست را تغییر می دهند و به هیچ وجه باعث برجستگی، فرورفتگی یا تغییر ضخامت پوست نمی شوند. در واقع وضعیت قبلی پوست به جز رنگ آن حفظ می شود.

علت اصلی ملاسما و نحوه شروع بیماری

همانطور که گفتیم ژنتیک فرد یک عامل مستعد کننده مهم برای بروز ملاسما است. ژنتیک مستعد باعث می شود سلول های تولید کننده رنگدانه پوست (ملانوسیت) بسیار حساس تر از حالت نرمال باشند. در نتیجه هنگام تغییرات هورمونی و مواجهه با عوامل محرک فعالیت شدیدتری دارند و رنگدانه بیشتری تولید می کنند.

تغییرات هورمونی ممکن است در اثر شرایطی مانند بارداری، مصرف قرص های ضدبارداری و … اتفاق افتد. در اینجا هورمون ها نقش فعال کننده دارند. در واقع اسلحه پر و آماده (ژنتیک) توسط تغییرات هورمونی چکانده میشود.

اگر ژنتیک مستعد نداشته باشید، ممکن است هیچ‌گاه ملاسما نگیرید حتی اگر باردار شوید یا زیاد آفتاب ببینید. اما اگر ژنتیک شما ملانوسیت ‌های حساس‌ تری تولید می کند هر عامل کوچکی مثل تغییر هورمون یا کمی آفتاب می‌تواند لک‌ صورت را فعال کند. یعنی ژنتیک مثل زمین حاصل‌خیزی است که بذر ملاسما را راحت ‌تر رشد می‌ دهد.

عوامل تشدید کننده ملاسما

برخی عوامل و شرایط موجب تشدید و بدتر شدن ملاسما می گردند. برای مثال بعد از فعال شدن اولیه ملانوسیت ها توسط هورمون ها، بروز التهاب وضعیت لک های صورت را به شدت بدتر می کند. التهاب ممکن است در اثر بیماری های پوستی (آکنه)، اصطکاک (اصلاح)، مواد آرایشی و یا هر عامل دیگر ایجاد شود.
در این حالت یک چرخه با چند عامل یعنی ژنتیک (مستعد کننده)، تغییرات هورمونی (فعال کننده) و عوامل تشدید کننده (مانند التهاب، نور فرابنفش) ایجاد می شود. که بیماری را وارد حالت مزمن و عود کننده می کند.

انواع ملاسما

براساس اینکه کدام لایه پوست درگیر تیرگی پوست می گردد ملاسما به سه نوع زیر تقسیم می شود:
• اپیدرمال (سطحی)
• درمال (عمقی)
• میکس یا ترکیبی

انواع ملاسما (ماسک بارداری): سطحی، عمقی، میکس

ملاسما اپیدرمال

رنگدانه های ملانین اضافی فقط در لایه اپیدرم پوست تجمع می کنند. ملاسما اپیدرمال به دلیل سطحی بودن درمان راحت تری نسبت به نوع درمال دارد. لک های پوست معمولاً قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای متوسط و دارای لبه ‌های نسبتاً مشخص هستند.

ملاسما درمال

در این حالت رنگدانه های ملانین به لایه عمقی تر پوست یعنی لایه درم نفوذ می کنند. به همین دلیل لک های پوستی که ایجاد می شود ماندگار تر هستند و درمان آنها سخت تر می باشد. لک پوست در ملاسما درمال معمولاً خاکستری یا آبی-خاکستری با لبه ‌های پخش و نامشخص است.

ملاسما ترکیبی

در اثر بروز همزمان ملاسما اپیدرمال و درمال به وجود می آید. ویژگی های هر دو نوع تیرگی پوست را دارد . بهبود کامل این نوع ملاسما نیازمند روش های درمانی ترکیبی است. هر دو نوع لک های قهوه ای (سطحی) و خاکستری (عمقی) را می توان در ملاسما ترکیبی دید.

تفاوت ملاسما با لک‌های پوستی دیگر

انواع تیرگی پوست

تفاوت با لک های پس از التهاب

لک های پس از التهاب بعد از ایجاد یک آسیب پوستی ایجاد می شوند. آسیب می تواند ناشی از بروز آکنه، لیزر درمانی، سوختگی و … باشد که التهاب را فعال می کند. لک های تیره دقیقا در محل آسیب پوستی ظاهر می شوند و ارتباطی با تغییرات هورمونی، جنسیت و سن ندارند.

تفاوت با لک های خورشیدی

لک های خورشیدی یا لک های پیری معمولاً در سنین بالاتر از ۴۰ سال و روی نواحی دائماً در معرض آفتاب مانند دست ‌ها، بازوها، صورت و شانه ‌ها ظاهر می‌ شوند.. برخلاف ملاسما که غالبا در اثر تغییرات هورمونی شروع می شود و به ‌صورت قرینه در گونه‌ ها یا پیشانی ظاهر میگردد، لک ‌های خورشیدی تک‌کانونی، محدود و بدون رابطه با تغییرات هورمونی هستند.

تفاوت با کک و مک

کک و مک ها غالبا در دوران کودکی یا نوجوانی ظاهر می‌شود و لکه ‌های قهوه‌ای روشن کوچکی ایجاد می کند که با قرار گرفتن در معرض آفتاب پر رنگ ‌تر می ‌شوند. اندازه کوچک، پراکندگی نامنظم و لبه ‌های بسیار واضح دارند و اغلب روی بینی، گونه ‌ها و شانه ‌ها دیده می ‌شوند.

تفاوت ملاسما با آکانتوز نیگریکانس

لک های ناشی از آکانتوز نیگریکانس معمولاً در نواحی چین‌ دار بدن مثل گردن، زیر بغل و کشاله ران ایجاد می ‌شود. این حالت بیشتر در افراد مبتلا به مقاومت به انسولین، چاقی یا مشکلات غدد درون‌ریز دیده می ‌شود. برخلاف ملاسما که ظاهر آن صاف و لکه ‌ای است، آکانتوز معمولاً ضخیم، مخملی و تیره ‌تر است و با درمان علت زمینه‌ای (مثل دیابت یا کاهش وزن) بهبود می یابد.

تشخیص ملاسما: چگونه پزشکان ملاسما را شناسایی می‌کنند؟

تشخیص ملاسما غالبا براساس معاینات بالینی و از روی ظاهر لک های پوستی و محل تشکیل آنها توسط متخصص پوست انجام می شود. بروز لک های ماسک بارداری از الگوی خاصی پیروی می کند:
• رنگ قهوه‌ای یا خاکستری مایل به قهوه‌ای
• توزیع قرینه و دوطرفه روی صورت (گونه‌ ها، پیشانی، لب بالا)
• بدون علائم التهابی (مثل درد، سوزش یا خارش)

برای تشخیص نوع ملاسما متخصص پوست می تواند از لامپ وود استفاده نماید. لک ها در ملاسما اپیدرمال در زیر نور لامپ وود پر رنگ تر می شوند. اما در ملاسما درمال رنگدانه ها در عمق بیشتری قرار دارند و تحت تاثیر لامپ وود قرار نمی گیرند.

آیا ملاسما دائمی است؟

ملاسما یک بیماری دائمی نیست ولی مزمن است. به این معنا که احتمال برگشت (عود) آن پس از طی روند درمان بسیار زیاد است. شدت، دوره‌ی ماندگاری و احتمال بهبود کامل بستگی به عوامل مختلفی دارد:
• ژنتیک: اگر زمینه ارثی وجود داشته باشد، احتمال برگشت بیشتر است.
• عمق رنگدانه: ملاسماهای اپیدرمال معمولاً بهتر درمان می ‌شوند، ولی انواع درمال یا میکس مقاوم ‌ترند.
• قرار گرفتن در برابر محرک ‌ها: مانند آفتاب، گرما، تغییرات هورمونی یا التهاب پوست
• پایبندی به مراقبت ‌های پوستی: استفاده منظم از ضدآفتاب مواد تحریک کننده پوست

چگونه از عود ملاسما پیشگیری کنیم؟

همانطور که گفتیم ملاسما به خصوص در افرادی که استعداد ژنتیکی این اختلال را دارند می تواند بعد از درمان عود کند. با کنترل عوامل تاثیر گذار زیر تا حد زیادی می توانید از عود بیماری پیشگیری کنید:

دوری از نور مستقیم خورشید:
نور خورشید به عنوان قوی ترین عامل تشدید کننده و بازگشت لک های Melasma شناخته می شود. استفاده از ضد آفتاب علاوه بر محافظت از پوست با کلاه و لباس پوشیده تر مخصوصا در فصل تابستان ضروری است. در فصل تابستان بیشتر افراد مبتلا شاهد پررنگ شدن و تشدید لک های صورت هستند.

کنترل تغییرات هورمونی:
در برخی موارد تغییرات هورمونی ناشی از مصرف داروها است. در این شرایط بهتر است با مشورت پزشک معالج در صورت امکان داروها را جایگزین نمود. همچنین اگر به جای مصرف قرص های هورمونی ضد بارداری از سایر روش های پیشگیری از بارداری در صورت امکان استفاده شود.

انتخاب مواد آرایشی مناسب:
مواد آرایشی که پوست را تحریک می کنند مانند محصولات حاوی الکل، عطرها و اسانس ها، کرم های چرب و سنگین (بروز آکنه)، لایه بردارهای قوی و محصولات بی کیفیت همگی با ایجاد التهاب و آسیب به پوست می توانند موجب عود و حتی تشدید ملاسما شوند.

کنترل گرما و تعریق شدید:
گرما و اصطکاک ناشی از تعریق می ‌توانند پوست را ملتهب کنند و محرک عود ملاسما باشند. پرهیز از محیط‌ های بسیار گرم و مرطوب (مثل سونا، حمام داغ طولانی) می تواند در جلوگیری از عود Melasma تا حد زیادی موثر باشد.

کنترل استرس:
استرس به طور کلی هورمون کورتیزول را آزاد می کند که می تواند موجب التهاب سیستمیک شود. استرس به صورت غیر مستقیم سلامت پوست را به خطر می اندازد.

پرهیز از لیزرها و روش‌های تهاجمی نامناسب:
در افراد مستعد به لک های پوستی لیزرهایی که تحت نظر پزشک متخصص پوست انجام نمی شوند می توانند به شدت لک های پوستی ماسک بارداری را تحریک کنند.