فهرست مطالب
پوست خشک چیست؟
در همین ابتدا بگویم پوست خشک متفاوت از خشکی پوست است. خشکی پوست یک وضعیت موقت است که غالبا با یکسری اقدامات رفع می شود. اما پوست خشک یکی از انوع پوست است و حالتی پایدار دارد. مهمترین ویژگی های پوست تایپ خشک شامل سد پوستی ضعیف، کمبود عوامل مرطوب کننده طبیعی (مانند اوره)، پوسته پوسته شدن و منافذ نامرئی است.
علائم و نشانههای پوست خشک
- کشیدگی و سفتی: بیشتر اوقات بعد از شست و شو فرد در پوست خود احساس سفتی و ناراحتی میکند.
- پوسته پوسته شدن: معمولا به صورت سطحی مخصوصا در نواحی بینی، پیشانی و گونه ها رخ می دهد.
- بروز خطوط ریز: به دلیل کمبود رطوبت، سبوم و از همه مهمتر آسیب نور خورشید به کلاژن پوستی
- منافذ بسیار ریز: برخلاف پوست چرب و مختلط، منافذ پوست خشک تقریباً نامرئی هستند.
- انعطاف کم: پوست خشک انعطاف پذیری کمتری از خود نشان می دهد و هنگام لمس گاها زبر است.
- معمولا دچار خارش است.
- اریتم (قرمزی) خفیف بهدلیل التهاب
به دلیل سد پوستی ضعیف، پوست خشک اغلب حساسیت بالایی به عوامل محیطی دارد و به سرعت دچار تحریک، قرمزی و خارش می شود. البته حساسیت بالا ویژگی اختصاصی این نوع پوست نیست بلکه دیگر انواع پوست نیز ممکن است حساس باشند مانند پوست چرب حساس.
منابع:
Elias, P.M. (2012). Skin barrier. Journal of Investigative Dermatology.
Feingold, K.R. (2020). The role of epidermal lipids in barrier function.
Augustin, M. (2019). Diagnosis and treatment of xerosis cutis.
پوست خشک
علل اصلی بروز پوست خشک
عوامل ژنتیکی
عوامل ژنتیکی اصلی ترین نقش را در تعیین نوع پوست ما دارند. با وجود اینکه ساختار پوست در همه انسانها تا حد زیادی مشابه است، اما در مواردی مانند تعداد، اندازه و میزان غدد سباسه متفاوت است که توسط ژنتیک مشخص می شود.
همچنین تعدای از عوامل فیزیولوژیک دخیل در ایجاد پوست خشک مانند ترشح هومون ها متاثر از ژنتیک فرد هستند.جهش های ژنتیکی که منجر به اختلال در سد پوستی می شوند مانند جهش در ژن های تولید کننده پروتئین فیلاگرین و آنزیم های تولید کننده سرامیدها مهترین نقش را در بروز پوست نوع خشک دارند.
عوامل محیطی
عوامل محیطی غالبا به عنوان تشدید کننده در بروز علائم پوست خشک عمل می کنند. برای مثال در هوای سرد آب بیشتری از طریق پوست از دست می رود و رطوبت پوست کاهش می یابد. دیگر عوامل محیطی شامل موارد زیر می شوند:
• نور خورشید (آسیب به سد پوستی، تشدید از دادن رطوبت)
• آلودگی هوا (مسدود کردن منافذ پوست، آسیب به سد پوستی)
• استخرهای شنای حاوی کلر زیاد (تخریب پروتئینهای لایه شاخی، بالا بردن پی اچ)
• رطوبت بسیار کم محیط (زندگی در مناطق کویری،استفاده از سیستم گرمایشی و سرمایشی نامناسب)
• مواد آرایشی و شوینده های قلیایی قوی چربی بر
سبک زندگی
سبک زندگی در تشدید وضعیت پوست خشک نقش بسزایی دارد. از مهمترین عادات و اقداماتی که می توانند خشکی پوست را تشدید کنند می توان به موارد زیر اشاره نمود:
• رژیم غذایی نامناسب: نوشیدن آب کم، کمبود اسیدهای چرب ضروری، کمبود ویتامینهای A، E و D در رژیم غذایی
• دوش گرفتن نامناسب: طولانی مدت، با آب بسیار گرم و صابون های قوی
• نوشیدن الکل
• مصرف زیاد نوشیدنی های دارای کافئین بالا
• کشیدن سیگار
• استرس مزمن
بیماری ها
برخی شرایط و بیماری های پوستی و فیزیولوژیک در تشدید علائم پوست خشک دخیل هستند مانند:
- دیابت
- تیروئید کم کار
- سندرم شوگرن
- نارسایی کلیه
- ایکتیوز
- آتوپی: نقص ذاتی سد پوستی
- پسوریازیس: اختلال در تمایز کراتینوسایتها
داروها
تعدادی از داروها با تاثیر بر غدد سباسه موجب کم کاری آنها می شوند. برخی دیگر جریان خونرسانی به پوست را کاهش می دهند. از جمله این داروها می توان به موارد زیر اشاره نمود:
• رتینوئیدهای خوراکی و موضعی
• داروهای ادرارآور
• برخی از انواع آنتیهیستامینها و داروهای ضداحتقان
• داروهای ضد کلسترول
• داروهای ضد سرطان
• داروهای هورمونی (مخصوصاً ضد آندروژنها)
• بتامتازون، پردنیزولون
• داروهای کنترل فشار خون
تفاوت پوست خشک با دهیدراته و حساس
اگر چه برخی از علائم پوست خشک، پوست دهیدراته و پوست حساس با هم مشابه است اما دلایل بروز آنها متفاوت می باشد:
• پوست خشک: غالبا یک وضعیت ژنتیکی و ارثی است نه بیماری، علت اصلی کمبود سرامیدها، NMFs، اسیدهای چرب (نه صرفاً سبوم)
• پوست دهیدراته: به دلیل، آسیب های محیطی و مراقبت ناصحیح لایه اپیدرم ضعیف شده است. به دلیل TEWL (از دست دادن آب از طریق اپیدرم پوست) بالا دچار کمبود رطوبت است.
• پوست حساس: علت اصلی اختلال در عملکرد سد پوستی + فعال شدن سیستم عصبی حسی و سیستم ایمنی در پوست
به طور کلی پوست خشک کمبود لیپیدهای ساختاری (سرامید/کلسترول) دارد اما پوست دهیدراته دچار کمبود آب در لایه شاخی است. برخلاف پوست خشک در پوست دهیدراته معمولا وضعیت وجود سرامیدها و سبوم نرمال (گاهی بالاتر از نرمال) است.
منابع:
Baumann, L. (2022). Baumann’s Cosmetic Dermatology (3rd ed.). McGraw Hill.
Elias, P. M., & Wakefield, J. S. (2014). Mechanisms of abnormal lamellar body secretion and the dysfunctional skin barrier in patients with atopic dermatitis. Journal of Investigative Dermatology, 134(2), 333–336.
Feingold, K. R. (2020). The role of epidermal lipids in cutaneous barrier function. Journal of Lipid Research, 61(10), 1263–1270.
Misery, L., et al. (2019). Pathophysiology and management of sensitive skin: Position paper from the special interest group on sensitive skin of the International Forum for the Study of Itch (IFSI). Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 34(2), 222–229.
چه کسانی بیشتر در معرض پوست خشک هستند؟
بسیاری از شرایطی که می توانند در بروز پوست خشک موثر باشند را در بالا آوردیم. به طور کلی افراد زیر بیشتر در معرض خشکی پوست هستند:
- نوزادان: هنوز ساختار پوست شکل نهایی خود را به دست نیاورده است.
- سالمندان: افزایش سن فعالیت غدد چربی را کاهش می دهد.
- افراد دارای بیماریهای خاص (در بالا ذکر شد).
- زنان یائسه
- کارگران صنعتی
- بیماران تحت رادیوتراپی
روشهای تشخیص پوست خشک
چندین روش خانگی و کلینیکی برای تشخیص نوع پوست مطرح است. با این وجود روش های خانگی از اعتبار و دقت بالایی برخوردار نیستند. از جمله روش های خانگی:
• لمس و مشاهده
• تست شست و شو
• تست کاغذ
روش های پزشکی شامل اندازه گیری سبوم، رطوبت پوست و میزان از دست دادن رطوبت اپیدرمال با دستگاه های استاندارد و همچنین پرسشنامه های علمی می شود.
به مقاله: تست تشخیص نوع پوست مراجعه فرمایید.
مراقبت روزانه از پوست خشک (روتین مراقبتی)
پوست خشک در حفظ رطوبت مشکل دارد. در روتین مراقبت از پوست خشک غالبا تمرکز بر رساندن رطوبت و حفظ رطوبت پوست است. برخلاف روتین پوست چرب که بیشتر از محصولات فاقد روغن (oil-free) استفاده می شد، برای مراقبت از پوست نوع خشک روغن ها نقش مهمی دارند.
روغن آرگان، روغن مارولا، روغن آووکادو، روغن بادام شیرین و اسکوالان می توانند در روتین پوستی استفاده شوند. استفاده از روغن های سنگین مانند روغن نارگیل در برخی موارد پوست خشک را دچار مشکل می کند.
نکته بسیار مهم: محصولات دارای روغن طبیعی باید تصفیه شده، دارای فرمولاسیون استاندارد، گواهی علمی تولید و فاقد مواد آلاینده و توکسین ها باشند.
به طور خلاصه روتین پوست خشک شامل پاککننده، مرطوبکننده، سرمها، ضدآفتاب است و به صورت زیر است:
پاککننده
از پاک کننده ملایم باید استفاده شود بدون الکل و سولفات. ترجیحا از نوع شیری یا کرمی باشد. این نوع پاک کننده بدون آسیب رساندن به پوست سطح آن را از آلودگی ها و مواد آرایشی پاک می کند. بهتر است حاوی روغن های سبک مانند گلیسیرین، سرامیدها و یا روغن بادام باشد که سد پوستی پوست خشک را تقویت کند. پاککننده های حاوی جو دوسر کلوئیدی (فنتیکپروپاندیولفری) نیز ضمن اینکه ملایم هستند به حفظ رطوبت و ترمیم سد پوستی نیز کمک می کنند.
تونر
استفاده از تونر آبرسان می تواند به آبرسانی عمقی و همچنین جذب بهتر سرم مرطوب کننده کمک کند. می توانید از تونرهایی که حاوی عصاره های گیاهی (مانند آلوئه ورا تصفیه شده) تسکین دهنده پوست هستند استفاده کنید که نتیجه بهتری می دهد. تونر حاوی عصاره شیرینبیان استاندارد شده (گلابریزدین ≥2%) می تواند نتایج بهتری در پی داشته باشد.
سرم های آبرسان
سرم ها نقش محوری در روتین های پوست دارند. برای مراقبت از پوست خشک از سرم های حاوی ویتامین B5 (پانتنول)، ویتامین B3 (نیاسینامید) و هیالورونیک اسید استفاده نمایید. این ترکیب خاصیت فوق العاده ای در آبرسانی عمقی به لایه شاخی پوست و کنترل التهاب دارد.
مرطوب کننده
ترکیب مرطوب کننده را باید متناسب با درجه خشکی پوست خشک انتخاب نمود. اگر خشکی آن کم تا متوسط است مرطوب کننده های حاوی روغن های سبک مانند اسکوالان و سرامید مناسب است. در پوست های خیلی خشک از مرطوب کننده های حاوی لانولین، مارولا یا وازیلین استفاده نمایید.
ضد آفتاب
باید حداقل دارای SPF 30 باشد، اگر می خواهید از ضد آفتاب های دارای فیلتر شیمیایی استفاده کنید، نوع ملایم آن را انتخاب نمایید تا پوست را تحریک نکند. ضد آفتاب های دارای فیلتر مینرال غالبا مشکلی نداشته و اثر ضد آفتاب فوری دارند.
نکات بسیار مهم:
- روغن نارگیل: لایه شاخی پوست خشک را تضعیف می کند در نتیجه پوست خشک تر می شود.
- لانولین: ریسک آلرژی تماسی تا 5.4% دارد (در پوست دچار آتوپیک ممنوع است)
وازلین: غالبا فاقد مواد فعال برای ترمیم سد پوستی است.
- “بیشتر عصارههای خام آلوئهورا (خصوصاً نوع تصفیه نشده) حاوی آنتراکینونهایی مانند آلوئهامودین و باربالوئین هستند که با فعالسازی کانالهای التهابی TRPV1 و مهار فاکتور رشد کراتینوسایتها، باعث تشدید خشکی و التهاب پوست میشوند.”
منابع:
1. Feingold, K. R. (2023). Barrier repair therapy for dry skin. *Skin Pharmacology and Physiology*, 36(2), 1-12.
2. Danby, S. G., et al. (2023). The effect of coconut oil on skin barrier function. *Contact Dermatitis*, 88(3), 145–155.
3. Ishikawa, J., et al. (2024). Filaggrin-derived peptides improve dry skin. *International Journal of Molecular Sciences*, 25(1), 78.
4. Heinrich, U., et al. (2023). Ectoin in dry skin care. *Experimental Dermatology*, 32(4), 321-330.
کدام مواد برای پوست خشک مضر هستند؟
برخی از مواد موجود در محصولات آرایشی و بهداشتی می توانند وضعیت پوست خشک را به شدت بدتر کنند. اگر نوع پوست شما خشک است از استفاده محصولات حاوی این مواد پرهیز کنید:
• Alcohol Denat, SD Alcohol: پوست را خشک می کنند.
• گوگرد (Sulfur): پوست را خشک می کند. در غلظت ≤3% با فرمولاسیون مناسب (pH 4.5-5.5) برای پسوریازیس/روزاسه توصیه میشود
• سالیسیلیک اسید (Salicylic Acid): در غلظت های بالا پوست را تحریک می کند.
• بنزوئیل پراکسید (Benzoyl Peroxide): ضد جوش است اما به شدت پوست را خشک می کند.
• رتینول خالص یا قوی (Retinol > 0.5%): پوسته پوسته شدن و تحریک پوست
• AHA غلیظ (مثل گلیکولیک اسید): بروز حساسیت پوستی
• عطر مصنوعی (Fragrance, Parfum): بروز حساسیت
• رنگها یا نگه دارندههای قوی (مثل Dyes، BHT، BHA): بروز التهاب، تشدید خشکی
رایجترین اشتباهات در مراقبت از پوست خشک
• دوش یا شستن با آب خیلی گرم: چربی را می برد.
• خشک کردن پوست قبل از زدن مرطوب کننده (مرطوب کننده باید روی پوست مرطوب استفاده شود)
• استفاده ازلایه بردارهای قوی
• استفاده از ماسک های خشک کننده پوست (مانند ماسک های خاک رس)
• نوشیدن آب زیاد را جایگزین مرطوب کننده نمودن
• استفاده از ضد آکنه های قوی
• استفاده از کرم های معطر
تغذیه و رژیم غذایی
رژیم غذایی مفید برای پوست خشک
مواد غذایی حاوی اسیدهای چرب ضروری (امگا-۳ و امگا-۶) مانند ماهیهای چرب (سالمون، تن، ساردین)، روغن زیتون، روغن نارگیل، بادام، گردو و …. برای حفظ رطوبت پوست و استحکام سد پوستی مفید هستند.
غذاهای حاوی ویتامین های ضروری:
• هویج، سیبزمینی شیرین، اسفناج (ویتامین A): تقویت چرخه بازسازی پوست.
• بادام، تخمه آفتابگردان، اسفناج (ویتامین E): محافظت از سلول های پوست در برابر نور خورشید، ترمیم زخم
• پرتقال، کیوی، فلفل دلمه ای (ویتامین C): تقویت کلاژنسازی و آبرسانی
• زرده تخممرغ، قارچ (ویتامین D): ضد خشکی و التهاب
آب و مایعات کافی
حداقل ۸ لیوان آب در روز، مصرف میوه های آبدار (هندوانه، خیار، پرتقال)
غذاهای مضر برای پوست خشک
• نوشیدنی های دارای کافئین زیاد: تشدید خشکی پوست (400 میلی گرم به بالا)
• غذاهای کنسروی و فستفود: حاوی نمک بالا، تشدید خشکی پوست
• شکر و شیرینی های مصنوعی: تشدید التهاب پوست
پوست خشک در فصول مختلف
در فصول مختلف میزان رطوبت هوا، غلظت و نوع آلاینده ها، دمای هوا و … متفاوت است. بنابراین ما باید تمام این شرایط را در نحوه مراقبت از پوست خود در نظر بگیریم:
بهار
رطوبت هوا خوب است اما همچنان باید از مرطوب کننده ها حاوی سرامید استفاده نمود. گرده ها و ذرات ریز می توانند به سد پوستی آسیب برسانند. ضد آفتاب باید استفاده شود حتی در شرایط ابری. در این فصل سال غالبا شاهد افزایش ازن (O₃) هوا هستیم که موجب تخریب اسیدهای چرب امگا-۶ در پوست می شود. استفاده از سرمهای حاوی ویتامین C پایدار (THD ascorbate) می تواند تا حدی مانع این آسیبها شود
تابستان
خطر خشکی پوست ناشی از افزایش تعریق، آفتاب زیاد و قوی و آب های حاوی کلر (مانند استخرها) وجود دارد. استفاده از کرم های ضد آفتاب با SPF بالا، مرطوب کننده های حاوی هیالورونیک اسید و آلوئه ورا تصفیه شده و شستن بدن بعد از استخر توصیه می شود. همچنین شواهد نشان می دهند که استفاده از کلر گازی تا 40 درصد TEWL (از دست دادن آب از طریق اپیدرم پوست) را افزایش دهد.
پاییز
در پاییز شاهد کاهش رطوبت هوا و افزایش باد هستیم. این شرایط منجر به شروع خشکی و پوسته پوسته شدن پوست می گردد. در این فصل بهتر است از مرطوب کننده های غلیظ تری استفاده شود.
زمستان
به دلیل استفاده از وسایل گرما ساز غالبا رطوبت محیط به شدت کاهش می یابد. همچنین در بیرون سرمای زیاد خطر ترک خوردگی و التهاب پوست را بیشتر می کند. استفاده از مرطوب کننده های چرب (حاوی شی باتر، وازیلین یا اوره)، دستگاه های رطوبت ساز یا بخور در فضای بسته و پوشاندن پوست از سرمای شدید مستقیم و تند بادها توصیه می شود.
